داسیت یکی از سنگهای آذرین بیرونی (آتشفشانی) با ترکیب حد واسط تا اسیدی است که از نظر ترکیب شیمیایی و کانیشناسی بین آندزیت و ریولیت قرار میگیرد. این سنگ معمولاً رنگی روشن، بافتی دانهریز و اغلب پورفیری دارد و در جریانهای گدازه، گنبدهای آتشفشانی، دایکها، سیلها و نهشتههای آذرآواری یافت میشود.
داسیت بیشتر در نواحی فرورانش صفحات تکتونیکی و روی پوسته قارهای تشکیل میشود و معادل درونی آن گرانودیوریت است.
مشخصات کلی
رده سنگ| آذرین بیرونی (آتشفشانی)
ترکیب| حد واسط تا اسیدی
رنگ| سفید، خاکستری روشن تا قهوهای روشن
بافت| دانهریز، اغلب پورفیری
محیط تشکیل| مناطق فرورانش و قوسهای آتشفشانی
معادل درونی| گرانودیوریت
نحوه تشکیل داسیت
داسیت عمدتاً در مرزهای همگرای صفحات تشکیل میشود؛ جایی که یک صفحه اقیانوسی به زیر صفحه قارهای فرو میرود. در این فرآیند، ذوب بخشی صفحه فرورونده و گوشته بالایی، همراه با تأثیر آب و مواد فرار، ماگمایی غنی از سیلیس تولید میکند.
این ماگما پس از صعود به سطح زمین به سرعت سرد شده و سنگ داسیت را به وجود میآورد. در بسیاری از موارد، ماگمای داسیتی بر اثر تبلور تفریقی یا اختلاط ماگماها نیز تکامل پیدا میکند.
ترکیب کانیشناسی
داسیت از نظر ترکیب بین آندزیت و ریولیت قرار دارد؛ به همین دلیل کوارتز بیشتری نسبت به آندزیت و پلاژیوکلاز بیشتری نسبت به ریولیت دارد.
کانیهای اصلی
پلاژیوکلاز (فراوانترین کانی)
کوارتز
کانیهای فرعی
هورنبلند
بیوتیت
اوژیت
انستاتیت
رنگ داسیت به نوع و مقدار این کانیها بستگی دارد. نمونههای غنی از کوارتز معمولاً روشنتر هستند، در حالی که حضور هورنبلند یا پیروکسن میتواند رنگ سنگ را به خاکستری تیره یا قهوهای متمایل کند.
ویژگیهای بافتی
داسیت معمولاً دارای بافت دانهریز است، اما در بسیاری از نمونهها بافت پورفیری مشاهده میشود. در این حالت، بلورهای درشت (فنوکریست) در زمینهای ریزدانه قرار گرفتهاند که نشاندهنده دو مرحله سرد شدن ماگما است؛ ابتدا در اعماق زمین و سپس پس از فوران در سطح.
فورانهای داسیتی
ماگمای داسیتی به دلیل گرانروی (ویسکوزیته) بالا و مقدار نسبتاً زیاد سیلیس، بهآسانی جریان پیدا نمیکند. اگر این ماگما دارای گازهای محلول فراوان باشد، میتواند فورانهای بسیار انفجاری ایجاد کند و حجم زیادی از خاکستر، مواد آذرآواری و گدازه را به بیرون پرتاب نماید.
در مقابل، اگر مقدار گاز کم باشد، ماگما بهآرامی از دهانه خارج شده و گنبدهای گدازهای (Lava Dome) یا جریانهای ضخیم گدازه را تشکیل میدهد.
یکی از معروفترین نمونههای فعالیت داسیتی، فورانهای آتشفشان مونت سنت هلنز در ایالات متحده است.
کاربردهای داسیت
داسیت به دلیل استحکام مناسب در برخی پروژههای عمرانی مورد استفاده قرار میگیرد. مهمترین کاربردهای آن عبارتاند از:
تولید سنگدانه برای راهسازی و خاکریز
مصالح ساختمانی
سنگ تزئینی در برخی مناطق
استفاده محدود به عنوان سنگدانه، زیرا مقدار زیاد سیلیس ممکن است در بتن با سیمان واکنش دهد.
داسیت در ساخت ابزارهای سنگی
به دلیل بافت یکنواخت و دانهریز، انسانهای باستان از داسیت برای ساخت ابزارهایی مانند:
سرنیزه
سرپیکان
چاقو
خراشنده
استفاده میکردند. اگرچه لبه حاصل از داسیت به تیزی ابسیدین نیست، اما دوام و مقاومت بیشتری دارد.
داسیت در سیاره مریخ
مطالعات انجامشده توسط فضاپیمای THEMIS ناسا نشان داده است که علاوه بر بازالت، در بخشهایی از سطح سیاره مریخ نیز جریانهای گدازه داسیتی وجود دارد. وجود این سنگ نشان میدهد که در گذشته، ماگماهای تکاملیافته و غنی از سیلیس در مریخ نیز تشکیل شدهاند؛ فرآیندی که احتمالاً در اثر ذوب بخشی و تبلور تفریقی رخ داده است.
جمعبندی
داسیت یک سنگ آذرین بیرونی با ترکیب حد واسط تا اسیدی است که از نظر ترکیب بین آندزیت و ریولیت قرار میگیرد. این سنگ عمدتاً در مناطق فرورانش تشکیل میشود و از کانیهایی مانند پلاژیوکلاز، کوارتز، هورنبلند و بیوتیت ساخته شده است. گرانروی بالای ماگمای داسیتی باعث میشود فورانهای آن اغلب انفجاری بوده و گنبدهای گدازهای و نهشتههای آذرآواری ایجاد کنند. داسیت علاوه بر اهمیت زمینشناسی، در پروژههای عمرانی، ساخت ابزارهای سنگی در گذشته و پژوهشهای مربوط به فعالیتهای آتشفشانی زمین و مریخ نیز اهمیت ویژهای دارد.
نوک پرتابه داسیت: داسیت ریزدانه با بافت یکنواخت میتواند به ابزار و سلاحهای کوچک تبدیل شود. این نوک پرتابه بومیان آمریکا از داسیت سیاه ساخته شده است. در جنوب شرقی مونتانا یافت میشود. تقریباً 7/8 اینچ طول و 1/2 اینچ عرض دارد.