بازالت یکی از فراوانترین سنگهای آذرین بیرونی (آتشفشانی) روی زمین است که از سرد شدن سریع گدازههای مافیک در سطح یا نزدیکی سطح زمین تشکیل میشود. این سنگ معمولاً سیاه، خاکستری تیره یا سبز تیره بوده و به دلیل دانهریز بودن، بلورهای آن با چشم غیرمسلح بهسختی قابل مشاهده هستند.
بازالت عمدتاً از کانیهای پلاژیوکلاز و پیروکسن تشکیل شده و گاهی مقادیر کمی الیوین، آمفیبول و بیوتیت نیز در آن یافت میشود. معادل درونی بازالت، گابرو است؛ با این تفاوت که گابرو در اعماق زمین و با سرعت کم سرد میشود و بافتی درشتدانه دارد.
مشخصات کلی
ویژگی| مقدار
رده سنگ| آذرین بیرونی (آتشفشانی)
ترکیب| مافیک (بازیک)
رنگ| سیاه، خاکستری تیره، سبز تیره
بافت| دانهریز، گاهی پورفیری یا حفرهدار
کانیهای اصلی| پلاژیوکلاز، پیروکسن
کانیهای فرعی| الیوین، آمفیبول، بیوتیت
معادل درونی| گابرو
نحوه تشکیل بازالت
بازالت از ماگمای مافیک و کمسیلیس به وجود میآید. زمانی که این ماگما از طریق آتشفشان یا شکافهای پوسته به سطح زمین میرسد، به دلیل سرد شدن سریع، بلورهای بسیار ریز تشکیل میشوند و سنگ بازالت ایجاد میشود.
در برخی موارد، ماگما پیش از رسیدن به سطح در شکستگیهای باریک پوسته منجمد شده و تودههای نفوذی کوچک مانند دایک یا سیل را تشکیل میدهد.
فراوانترین سنگ بستر زمین
بازالت فراوانترین سنگ آذرین سطح زمین است و بخش عمده کف اقیانوسها از آن تشکیل شده است. همچنین بسیاری از جزایر آتشفشانی، دشتهای گدازهای و نواحی وسیعی از پوسته زمین از جریانهای بازالتی ساخته شدهاند.
این سنگ علاوه بر زمین، یکی از فراوانترین سنگهای ماه و سیاره مریخ نیز محسوب میشود و بخش بزرگی از دشتهای آتشفشانی این اجرام را تشکیل میدهد.
محیطهای تشکیل بازالت
بیشتر بازالتهای زمین در سه محیط اصلی تشکیل میشوند:
۱. مرزهای واگرای صفحات اقیانوسی
در پشتههای میاناقیانوسی، با دور شدن صفحات تکتونیکی از یکدیگر، مواد داغ گوشته بالا آمده و پس از ذوب بخشی، گدازههای بازالتی تولید میکنند. این گدازهها در کف اقیانوس سرد شده و اغلب ساختارهای بالشی (Pillow Basalt) را به وجود میآورند.
۲. نقاط داغ اقیانوسی (Hotspots)
در مناطقی مانند جزایر هاوایی، ستونهای داغ گوشته (Mantle Plumes) حجم زیادی از گدازههای بازالتی را به سطح میرسانند. با تداوم فورانها، آتشفشانهای سپری بزرگ و در نهایت جزایر آتشفشانی شکل میگیرند.
۳. نقاط داغ و ستونهای گوشته در قارهها
گاهی ستونهای داغ گوشته در زیر قارهها باعث خروج حجم عظیمی از گدازههای بازالتی میشوند که به آنها بازالتهای سیلابی (Flood Basalts) گفته میشود. این فورانها طی میلیونها سال، لایههای ضخیمی از بازالت را روی یکدیگر انباشته میکنند.
از مشهورترین نمونهها میتوان به بازالتهای رودخانه کلمبیا در آمریکا، دکن تراپس در هند و سیبری تراپس در روسیه اشاره کرد.
ویژگیهای ظاهری و بافت
بازالت معمولاً دارای بافت دانهریز است، اما ممکن است بافتهای زیر نیز در آن دیده شود:
- پورفیری: دارای بلورهای درشت در زمینهای ریزدانه
- حفرهدار (Vesicular): حاصل خروج گازهای محلول از گدازه
- آمیگدالویی (Amygdaloidal): زمانی که حفرهها بعداً با کانیهایی مانند کلسیت، کوارتز یا زئولیت پر شوند.
- بالشی (Pillow): ویژه بازالتهایی که در زیر آب فوران میکنند.
تفاوت بازالت و گابرو
بازالت و گابرو از نظر ترکیب شیمیایی بسیار شبیه هستند، اما تفاوت اصلی آنها در محل و سرعت سرد شدن است.
بازالت| گابرو
آذرین بیرونی| آذرین درونی
سرد شدن سریع| سرد شدن آهسته
دانهریز| درشتدانه
تشکیل در سطح زمین| تشکیل در اعماق زمین
کاربردهای بازالت
به دلیل مقاومت بالا، دوام زیاد و فراوانی، بازالت یکی از مهمترین سنگهای صنعتی و ساختمانی است. مهمترین کاربردهای آن عبارتاند از:
- تولید سنگدانه برای بتن و آسفالت
- زیرسازی و روسازی جادهها
- بالاست خطوط راهآهن
- سنگفرش خیابانها
- نمای ساختمان و کفپوش
- ساخت جدول، دیوار و سنگهای تزئینی
- تولید الیاف بازالت برای صنایع کامپوزیت، خودروسازی و هوافضا
- استفاده در سیستمهای زهکشی و فیلترهای سنگی
جمعبندی
بازالت مهمترین و فراوانترین سنگ آذرین بیرونی زمین است که از سرد شدن سریع گدازههای مافیک تشکیل میشود. این سنگ عمدتاً از پلاژیوکلاز و پیروکسن ساخته شده و بیشترین حجم پوسته اقیانوسی را تشکیل میدهد. بازالت علاوه بر زمین، در ماه و مریخ نیز به وفور یافت میشود و نقش مهمی در شناخت فعالیتهای آتشفشانی این اجرام دارد. مقاومت بالا، فراوانی و دوام مناسب باعث شده است که بازالت علاوه بر اهمیت زمینشناسی، در پروژههای عمرانی، راهسازی، معماری و صنایع پیشرفته نیز کاربرد گستردهای داشته باشد.
جریانهای بازالت هاوایی: جریانهای گدازهای در سواحل هاوایی به اقیانوس آرام میریزند. در این تصویر، مکانهای متعددی که گدازههای داغ به اقیانوس میریزند، به همراه جریان گدازهای داغ و سرخ که از میان میدان گدازه عبور میکند، قابل مشاهده است. این عکس، وسعت عظیم جریانها را نشان میدهد. آنها از خط ساحلی تا افق امتداد دارند. یک توده آتشفشانی از دریچه Pu'u'ō'ō را میتوان در افق نزدیک مرکز تصویر مشاهده کرد. گدازههای موجود در این جریانها از دریچه Pu'u'ō'ō سرچشمه گرفتهاند. تصویر USGS