سرنوشت جواهرات در ایران

تا قبل از دوره صفوی پادشاهان ایرانی نسبت به جمع آوری حفظ و نگهداری جواهرات و سنگ های زینتی اقدام نکرده بودند. در دوران صفوی پادشاهان با ارسال سفرا به کشورهای مجاور اقدام به خریداری و جمع آوری و حفظ جواهرات موجود و خریداری شده کردند پس از حمله افغان ها به ایران مقداری از این جواهرات به افغانستان فرستاده شد که با همت نادر بخش زیادی از آنها به ایران بازگردانده شد. نادرشاه افشار جهت باز پس‌گیری بخشی از این جواهرات که به هندوستان فرستاده شده بود نامه‌های متعددی را برای پادشاه هند فرستاد اما چون جوابی نیافت با سپاه خویش راهی هندوستان شد.

لشکرکشی نادر موجب آن شد که پادشاه هند هدایا و جواهرات زیادی را به نادر اهدا کند. بخش زیادی از هدایا و غنایمی که نادر از هندوستان جمع آوری نموده بود هرگز به ایران نرسید. نادر پس از بازگشت به ایران به رسم آن روزگار بخشی از غنایم و هدایایی را به حکام امیران و پادشاهان کشورها و دیارهای اطراف ایران بخشید. مقداری از غنایم به استان امام رضا و بخش دیگر را به سپاهیان اهدا نمود. پس از قتل نادر یکی از سردارانش به نام احمد بیک افغان ابدالی دست به غارت جواهرات خزانه زد و بخشی از این جواهرات از جمله الماس کوه نور که بعدها احتمالا به اجبار به ملکه بریتانیا اهدا شد.

با روی کار آمدن رضاشاه پهلوی جواهرات سلطنتی به زیرزمین کاخ مرمر منتقل شده و پس از آن تکمیل ساختمان بانک ملی ایران جواهرات به این موزه منتقل شد. این خزانه در ساختمان بانک مرکزی ایران قرار دارد و به صورت موزه نیز استفاده می شود. بسیاری از جواهرات سلطنتی ایران از دوره صفویه، دوره افشار، قاجار و پهلوی در این موزه به نمایش گذاشته شده است از جمله می توان به الماس دریای نور، جقه نادری، تاج فرح پهلوی، تاج کیانی، کره جواهرنشان و تخت طاووس(تخت خورشید) اشاره کرد.

دو عدد از گران بهاترین جواهرات ایران الماس کوه نور و الماس دریای نور بود. شاید این الماس میان جواهرات ملی ایران مقام اول را داشته باشد. این دو الماس ظاهرا به علت شباهت نام پیوسته یک زوج به شمار می آمدند در حالی که از نظر تراش و رنگ هیچ وجه مشترکی با هم ندارند. هر دو گوهر از آن نادرشاه بود. اما الماس کوه نور پس از مرگ نادر به افغانستان برده شد. این گوهر بعدها به دست شرکت هند شرقی افتاد و بدان وسیله به دربار انگلستان راه پیدا کرد و به ملکه ویکتوریا هدیه شد. این گوهر هم اکنون در تاج ملکه الیزابت مادر ملکه انگلستان نصب شده است.

الماس دریای نور پس از قتل نادرشاه به نوه وی شاهرخ میرزا رسید و سپس به دست امیر اعلم خان خزیمه و بعد به دست لطفعلی خان زند افتاد. پس از شکست وی از آقامحمدخان قاجار گوهر مزور به گنجینه جواهرات قاجار منتقل شد. ناصرالدین شاه معتقد بود این گوهر یکی از گوهرهای تاج کوروش هست. خود وی به آن علاقه ای وافر داشت و زمانی آن را به کلاه و گاهی به سینه اش نصب می کرد. وزن دریای نور 182 قیراط تقریبا 36 گرم است و رنگ آن صورتی است که کمیاب ترین رنگ الماس به حساب می آید.

استفاده از جواهرات در ایران ریشه ای بسیار کهن دارد. در طول تاریخ پادشاهان ایران هرگاه از جنگ های خارجی و ناآرامی های داخلی فراغتی حاصل می نمودند به جمع آوری جواهرات همت می گماشتند. با حمله اعراب به ایران بخش عمده ای از این نفایس از بین رفت که داستان فرش بهارستان خسرو از جمله رقت بارترین این حوادث است. حکومت‌های پس از اسلام نیز بعد از مدت کوتاهی به تدریج در جمع آوری این نفایس کوشیدند که بخشی از این جواهرات هنوز در ایران موجود است. با این حال تا دوران صفویه اطلاعات دقیقی راجع به چگونگی جمع آوری و نگهداری این نفایس وجود ندارد.

از معروف ترین اقلام ساخته شده جواهرات ملی می توان به تاج پهلوی، دریای نور، کمربند زرین، جقه نادری، تاج کیانی، کره جواهر نشان و ساعت اهدایی ملکه ویکتوریا به ناصرالدین اشاره نمود. علاوه بر این اقلام، صدها قطعه ساخته شده مانند کوزه‌های قلیان، کلاه مروارید دوزی شده، انفیه دان زمرد، شمعدان مرصع، آفتابه لگن مرصع، تنگ زرین، ظرف ها و سرپوش های غذا از طلا، گلدان آینه و شمعدان، سرقلیان، قندان و قوری، سینی، کاسه، شمشیر، انگشترهای مختلف، سرعلم، انواع جقه، انواع قلمدان و ساعت، انواع گل و سنجاق سینه، انواع گل کمر، انواع تفنگ مرصع، انواع سنجاق، قوطی، مدال، جبه ها و شنل های مروارید دوزی شده، سپر، کلاه، قهوه خوری و هزاران قطعه جواهرات بسیار نفیس بخشی از این گنجینه را تشکیل می دهند.

شمشیر موجود در موزه جواهرات ملی از دو سو پوشیده از عاج است و دو سوی آن زمرد درشت قرار گرفته است. خلاف شمشیر از طلاست که با زمرد و الماس تزیین شده است. یک جفت سردوشی زیبا نیز دیده می شود که در هر یک بیش از سیصد الماس به کار رفته است. این الماس ها در قالب رزینی نصب شده که مینا سبز و سرخ در آنها دیده می شود. در سردوشی های فوق یک قطعه زمرد سبز متمایل به آبی به وزن حدود 100 قیراط و یک قطعه زمرد سبز تیره به وزن 80 قیراط دیده می شود. زمردهای برجسته روی شمشیر بین 18 تا 100 قیراط وزن دارد. انبوه مرواریدهای این غرفه و زیبایی و تنوع آنها بی نظیر است.

استفاده از مروارید در هر نوع زینت از فرش گرفته تا لباس و جلد کتاب و چتر در زمان قاجاریه رواج داشت. یک پشتی و دو فرش مروارید دوزی شده در کاخ گلستان موجود بوده است و تصاویر زیادی در دست است که رواج استفاده از مروارید را نشان می دهد. عمده‌ی این مروارید از خلیج فارس استخراج شده اند.

صندوقچه ای که از چوب ساخته شده و ورقی از زر و مینا روی آن کشیده شده اند. طرح مرکزی صندوقچه کلچه ایست از مینای سفید و صورتی و آبی و سبز ساخته شده است و سطح باقی مانده در صندوق از گل ها و گلبرگ های گوناگون پوشیده شده است که در حاشیه آن طرح هایی از مینای آبی پررنگ و چهار برگ‌های سبز و آبی کم رنگ به چشم می آید. در طرح حاشیه در صندوق دو متن حاوی آیاتی از قرآن وجود دارد. این صندوق زیبا که در زمان ناصرالدین شاه ساخته شده است دارای طول حدود 42 سانتی متر و عرض حدود 32 سانتی متر و ارتفاع حدود 20 سانتی متر است.

تخت طاووس (تخت جمشیدی) به فرمان فتحعلی شاه در سال 1216 هجری قمری، تختی عظیم و مجلل به مباشرت نظام الدوله محمدحسین خان صدر اصفهانی فرمانروای اصفهان با جواهر و طلای موجود در خزانه و به مناسبت نقش خورشید مرسه ای که در صدر تخت تعبیه شده است به نام تخت جمشید معروف گردید. تخت جمشید سال ها به همان نام نامیده می شد تا اینکه فتحعلی شاه با طاووس تاج الدوله ازدواج نمود. از همان زمان به مناسبت نام او تخت به نام طاوس مشهور شد.

بعضی از ایرانیان می پنداشتند که تخت مذکور همان تخت طاووس هند است و با مقایسه و توصیفی که تاورنیه از تخت طاووس کرده و آنچه خود از تخت طاووس موجود دیده و استنباط کرده به این نتیجه رسیده که ادعای مدعیان باطل است و برای اطمینان و تایید نظر خود با ناصرالدین شاه مذاکره و از ایشان استفسار کرده و مطمئن شده است تخت طاووس به دستور فتحعلی شاه ساخته شده و به نام همسر او طاووس نامیده شده است.

پس از درگذشت فتحعلی شاه، سالها بعد ناصرالدین شاه که در ضبط و ربط نفایس سلطنتی عنایت خاص داشتف دستور داد تا تخت یاد شده را تعمیر کرده و تغییرات جزئی در شکل و ظاهر آن دادند از جمله اشعاری که مضمون آنها کیفیت تعمیر تخت به امر ناصرالدین شاه است. تخت مذکور تا سال 1360 در تالار کاخ گلستان نگهداری می شد. تخت طاووس در سال 1360/06/17 به خزانه جواهرات بانک مرکزی جمهوری اسلامی انتقال یافت، تا همواره با توجه به تجانس این تخت با جواهرات موجود در خزانه نگهداری شود.

الماس نورالعین درشت ترین برلیان پشت گلی صنعت گذاری شده جهان است. به نظر می رسد که این گوهر همراه با الماس دریای نور روزگاری الماس کرسی اعظم تاورینه را تشکیل می داده است. این الماس اکنون در نگین دانی از پلاتین قرار دارد. در دو سوی آن الماس های زرد صورتی و بی رنگ که تراش برلیان و اشکال گوناگون دارند قرار گرفته و در زیر آن ردیفی موج دار از الماس های شاخکی به کار رفته است.

الماس نورالعین برلیانی بادامی به ابعاد 30 * 26 * 11 میلیمتر با وزن تقریبی 60 قیراط است. سایر الماس های به کار رفته در این نیم تاج بیشتر به رنگ زرد بوده و انواع درشت ترین آن 10 تا 20 قیراط وزن دارند. الماس های زیادی در مجموعه جواهرات ملی وجود دارد، که این الماس های زرد رنگ نمونه هایی از خیل عظیم الماس‌های مجموعه هستند، الماس زرد رنگ وسط حدود 135 قیراط وزن دارد و الماس های دیگر بین 30 تا 120 قیراط هستند.

انفیه دان زمرد بعد از الماس دریای نور گرانبهاترین جواهر مجموعه است. کلاف زرین آن با الماسه های دامله پوشیده شده و 92 قطعه زمرد در آن به کار رفته است. این جعبه به شکل چهار پهلو است. سرپوش و قسمت زیرین آن از دو هرم ناقص کم ارتفاع ساخته شده است. در میان سرپوش آن تک زمردی با تراش مختلط دیده می شود. ابعاد این انفیه دان در حدود 3 در 5 در 6 سانتی متر است که زمرد اصلی آن حدود 35 قیراط وزن دارد.

تاج فرح پهلوی که در موزه بانک مرکزی ایران نگهداری می شود. این تاج را شرکت وان کلف و آرپلس در پاریس ساخت. در آن ۱۶۴۶ دانه گوهر به کار رفته است. ۱۴۶۹ دانه برلیان، ۳۶ دانه یاقوت، ۳۶ شمارش زمرد، یک زمرد به وزن ۱۵۰ قیراط و ۱۰۵ شمارش مروارید.

این کره در سال 1291 هجری قمری به دستور ناصرالدین شاه توسط گروهی از جواهرسازان ایرانی به سرپرستی ابراهیم مسیحی از جواهرات پیاده ای که در خزانه بود ساخته شد. وزن خالص طلای به کار رفته در این کره 34 کیلوگرم و وزن جواهرات آن 3656 گرم است. تعداد کل جواهراتی که روی کره نصب شده بالغ بر 51366 قطعه است. دریاهای روی کره به وسیله ی زمرد و خشکی ها به وسیله یاقوت نشان داده شده است. آسیای شرقی، ایران و انگلستان با الماس، هندوستان با یاقوت روشن و آفریقای مرکزی و جنوبی با یاقوت کبود مشخص شده است.

خط استوا به وسیله ی الماس نشان داده شده و دو حلقه زرین ساده که در روی آن ها گل های الماس نشان نصب شده به طور متقاطع کره رو در میان گرفته است. در این کره کوه دماوند با یاقوت درشتی مشخص و شهر تهران با یاقوت معروفی به نام اورنگ زیب نمایان است.

همه این جواهرات گرانقدر و ارزشمند، گویای عظمت، فرهنگ، هنر، دانش، قدرت، تاریخ و تمدن این دیار کهن و بیان کننده سرگذشت و چگونگی وضعیت زندگی گذشتگان اند و همچنین افزون بر ارزش تاریخی، دارای ویژگی های دیگری نیز هستند که برگرفته از اعتقادات، اندیشه های مختلف حاکم بر مردم این جامعه است و از این روست که مطالعه جواهرات و سنگ های قیمتی، مخصوصا آن دسته از جواهراتی که مردم با آنان مانوس ترند، به مانند آیینه تمام نما، بازگوکننده حقیقت آنچه که بوده و هست و تصویرگر این رابطه فرهنگی اند که به کمک علم و دانش می توان گوشه های مبهم و پر رمز و راز آن را واکاوید و جستجو کرد.

عاشوری، ساجده. (1394). تحلیل مردم شناختی سنگ های قیمتی از جنبه های فرهنگی(مورد مطالعه برلیان، زمرد، یاقوت، فیروزه در موزه جواهرات ملی). پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشکده علوم اجتماعی. واحد تهران مرکزی. دانشگاه آزاد اسلامی.