زیرکُن یک کانی سیلیکات زیرکونیوم با ترکیب شیمیایی ZrSiO4 است. زیرکن یک گوهرسنگ قیمتی محبوب است که برای نزدیک به 2000 سال مورد استفاده قرار گرفته است. زیرکن در طیف گسترده ای از رنگ ها وجود دارد و دارای درخشندگی است که با الماس رقابت می کند. گاهی اوقات از زیرکن بی رنگ به عنوان جایگزینی کم هزینه برای الماس استفاده می شود. زیرکن را نباید با زیرکونیای مکعبی (CZ) که یک ماده ساخته دست بشر است، اشتباه گرفت. زیرکن در اکثر خاکها و رسوبات آواری وجود دارد. رسوبات غنی از زیرکن استخراج می شوند و زیرکن بازیافت شده برای تولید فلز زیرکونیوم و دی اکسید زیرکونیوم استفاده می شود.
سردرگمی عمومی زیادی بین چهار ماده وجود دارد: زیرکن، زیرکونیوم، زیرکونیا و زیرکونیا مکعبی.
تعاریف خلاصه ای از این اصطلاحات در زیر ارائه شده است.
1. زیرکُن یک کانی طبیعی با ترکیب شیمیایی ZrSiO4 است.
2. زیرکونیوم یک فلز سفید نقره ای و یک عنصر شیمیایی است. دارای عدد اتمی 40 و نماد اتمی Zr است.
3. زیرکونیا اکسید کریستالی سفید زیرکونیوم با ترکیب شیمیایی ZrO2 است. یک شکل طبیعی، اما نادر از ZrO2، کانی بددلیت است.
4. زیرکونیا مکعبی یک گوهرسنگ قیمتی مصنوعی است که ظاهری بسیار شبیه به الماس دارد و از لحاظ تاریخی به عنوان رایج ترین شبیه ساز الماس مورد استفاده بوده است.
اگرچه زیرکن قهوهای چندان قابل فروش نیست، اما بیشتر آن را میتوان با حرارت دادن در یک اتمسفر کاهش دهنده بین 900 تا 1000 درجه سانتیگراد به رنگ آبی پررنگ تغییر داد. زیرکن در برابر تغییرات شیمیایی و سایش بسیار مقاوم است. هنگامی که واحدهای سنگی حاوی زیرکن دچار هوازدگی می شوند و رسوبات آنها فرسایش مییابند، تعداد زیادی کریستال ریز زیرکن پراکنده میشوند.
اینها می توانند میلیون ها - حتی میلیاردها - سال در خاک، رسوبات و سنگ های رسوبی باقی بمانند. آنها می توانند در چندین چرخه هوازدگی، فرسایش و رسوب باقی بمانند. برخی از بزرگترین بلورهای زیرکن در پگماتیتها ، سنگهای آذرین کربناته معروف به کربناتیتها و در سنگهای آهکی که توسط دگرگونی گرمابی تغییر یافتهاند، تشکیل میشوند.
| عنوان | خصوصیات فیزیکی زیرکن |
| طبقه بندی شیمیایی | سیلیکات |
| رنگ | معمولا زرد، قرمز، قهوه ای |
| رنگ خاکه | بی رنگ |
| جلا | آدامانتین و گاهی روغنی |
| شفافیت | شفاف |
| سختی (Mohs) | 7.5 - 6 |
| وزن مخصوص | 4.6 - 4.7 |
| ترکیب شیمیایی | ZrSiO4 |
| رخ | ناقص |
زیرکُن یک گوهرسنگ محبوب است زیرا در رنگ های متنوع و زیبایی وجود دارد. از گرمایش و تابش به زیرکن می توان برای تولید رنگ های بی رنگ، آبی، سبز و بسیاری دیگر از رنگ های زیرکن استفاده کرد. آبی محبوب ترین رنگ زیرکن است. حدود 80 درصد از زیرکن های فروخته شده امروز آبی هستند. اگرچه زیرکن به اندازه الماس بادوام نیست، اما دوام فیزیکی خوبی مانند یک گوهرسنگ دارد. دارای سختی 6 تا 7.5 و برش ناقص است. برخی از زیرکن ها، به خصوص سنگ های قیمتی که تحت عملیات حرارتی قرار گرفته اند، می توانند شکننده باشند.
زیرکُن بیش از 2000 سال است که از شن های رودخانه ای استخراج می شود. این استخراج اولیه زیرکن عمدتا برای به دست آوردن کریستال های زیبا برای استفاده به عنوان سنگ های قیمتی بود. امروزه بیشتر زیرکن از طریق استخراج یا لایروبی رسوبات غنی از زیرکن تولید می شود. این رسوبات می توانند در نهشته های ساحلی، ساحلی یا آبرفتی باشند.
زیرکُن در ایالات متحده، ویرجینیا، جورجیا، کارولینای شمالی و فلوریدا استخراج می شود. زیرکون درجه صنعتی از ذخایر زمینی و دریایی با منشا آبرفتی در بسیاری از نقاط جهان استخراج می شود. استرالیا، آفریقای جنوبی، چین، اندونزی، موزامبیک، هند، اوکراین، سریلانکا، ماداگاسکار، برزیل، کنیا و چندین کشور دیگر در سال 2014 تولیدکنندگان مهمی بودند.
صدها سال است که زیرکُن از رسوبات آبرفتی در سریلانکا، کامبوج، میانمار و ویتنام تولید شده است. کانسارهای اخیر با درجه گوهری در استرالیا، نیجریه و ماداگاسکار هستند. برخی از بهترین کریستال های زیرکُن با خصوصیات گوهری به طور مستقیم از حفره های پگماتیت استخراج می شوند.
